On Yıllık Birlik Bozuldu: Dünyanın En Büyük Şempanze Topluluğu Parçalandı

Uganda'nın Kibale Ulusal Parkı'nda yaşayan ve dünyanın bilinen en büyük vahşi şempanze topluluğu olan Ngogo grubu, tarihlerinde ilk kez kalıcı olarak ikiye bölündü. Texas Üniversitesi Austin kampüsü ve diğer prestijli kurumlardan araştırmacıların Science dergisinde yayımlanan çalışması, vahşi şempanzeler arasında gerçekleşen ilk onaylanmış kalıcı bölünmeyi ve bu ayrılığın ardından patlak veren ölümcül şiddet olaylarını detaylandırıyor. Netflix'in "Chimp Empire" serisine de konu olan bu popülasyon üzerindeki gözlemler, tam 30 yıllık bir süreci kapsıyor.

Araştırmanın ilk 20 yılında şempanze topluluğu tam bir birliktelik sergiliyordu. Hayvanlar, "küme" olarak adlandırılan esnek alt gruplar arasında düzenli olarak geçişler yapıyor ve genel grup içindeki sosyal bağlarını koruyorlardı. Şempanzelerde yaygın olarak görülen bu "fisyon-füzyon" (ayrılma ve birleşme) sosyal yapısı, üyelerin geçici olarak birbirinden uzaklaşmasına ancak daha sonra tekrar bir araya gelmesine olanak tanıyordu.

Ancak bu dengeli yapı 2015 yılından itibaren değişmeye başladı. Araştırmacılar, "Batı" ve "Merkez" kümeleri arasında giderek artan bir mesafe olduğunu ve grupların birbirlerinden kaçınmaya başladıklarını fark ettiler. Bu kutuplaşmanın, erkek şempanzeler arasındaki baskınlık hiyerarşisindeki değişimlerle eş zamanlı olarak geliştiği belirlendi. Özellikle, topluluğu bir arada tutan kilit figürlerin, yani bazı yetişkin erkeklerin ölümüyle birlikte sosyal bağların zayıfladığına inanılıyor.

2018 yılına gelindiğinde bu kopuş kalıcı bir hale geldi. Şempanzeler, her biri kendi bölgesine sahip olan "Batı" ve "Merkez" adlı iki bağımsız gruba dönüştü. Bu kesin ayrılığın hemen ardından Batı grubu, eski dostları olan Merkez grubu üyelerine karşı bir dizi ölümcül saldırı başlattı. 2018 ile 2024 yılları arasında araştırmacılar tarafından doğrudan gözlemlenen veya güçlü kanıtlarla tespit edilen saldırılarda, 7 yetişkin erkek ve 17 yavru şempanzenin hedef alındığı kaydedildi.

Çalışmanın başyazarı ve UT Austin Antropoloji Doçenti Aaron Sandel, durumun en çarpıcı noktasının, şempanzelerin daha önce aynı grubun parçası oldukları eski üyelerini öldürmeleri olduğunu vurguluyor. Sandel'e göre, yeni oluşan grup kimlikleri, yıllarca süregelen iş birliği ilişkilerinin ve sosyal bağların tamamen önüne geçmiş durumda.

Primat türlerinin gıda ve kaynak rekabetini azaltmak için zamanla küçük gruplara bölünmesi doğal bir süreç olsa da, şempanzelerde kalıcı bölünmeler son derece nadirdir. Genetik kanıtlar, bu tür bir olayın yaklaşık her 500 yılda bir gerçekleştiğini göstermektedir. Bilinen tek benzer vaka, 1970'lerde Jane Goodall'ın Tanzanya'daki Gombe araştırmaları sırasında kaydedilmişti. Ancak Gombe'deki olay, araştırmacıların şempanzeleri beslemiş olması nedeniyle tartışmalı bulunurken; Ngogo'daki vaka, hiçbir dış müdahale veya besleme olmadan tamamen doğal koşullarda gerçekleştiği için bilim dünyası için çok daha değerli bir veri sunuyor.

Michigan Üniversitesi'nden emekli profesör John Mitani'nin liderliğindeki geniş bir ekip ve Ugandalı saha görevlileri tarafından yürütülen bu çalışma, insan şiddetine dair ezberleri bozabilir. Araştırmacılar, insanlardaki iç savaşların ve çatışmaların temelinde genellikle etnisite, din veya ideoloji gibi kültürel kimliklerin yattığına inanılır. Ancak şempanzelerdeki bu durum, dil, ideoloji veya kültürel belirteçler olmaksızın, sadece sosyal ilişki dinamiklerinin bile kutuplaşmaya ve ölümcül çatışmalara yol açabileceğini kanıtlıyor.

Doçent Sandel, gözlemlenen bu durumun bir "iç savaş" olarak adlandırılması konusunda temkinli olsa da, şempanzelerdeki kutuplaşmanın insan türüne dair önemli ipuçları verdiğini belirtiyor. Eğer kültürel kimlikler sadece ikincil faktörlerse ve çatışmanın temelinde daha temel sosyal dinamikler yatıyorsa, bu durumun insanlarda toplumsal çatışmaları azaltmak için bir umut ışığı olduğunu savunuyor. Sandel, barışın anahtarının bireyler arasındaki küçük, günlük uzlaşma ve yeniden birleşme çabalarında yatabileceği sonucuna varıyor.