Nesli Tükenmek Üzere Olan Nadir Ağaç İçin Zamana Karşı Yarış: Son Tohumlar Toplanıyor

Dünyanın en nadir ağaç türlerinden biri olan ve doğada sadece tek bir örneği kalmış olan Dendroseris neriifolia, bilim insanlarının yürüttüğü kritik bir operasyon sayesinde yok olmaktan kurtulma şansı yakaladı. Şili'nin Robinson Crusoe Adası'ndaki sarp kayalıklarda tek başına hayatta kalmaya çalışan bu nadir bitkiden toplanan yüzlerce tohum, koruma altına alınmak üzere İngiltere'deki Kew Gardens bünyesinde bulunan Millennium Tohum Bankası'na nakledildi.

Juan Fernández Adaları'na özgü olan ve Şili ana karasından yaklaşık 673 kilometre uzaklıktaki volkanik bir ada zincirinde yetişen Dendroseris neriifolia, geçmişte Robinson Crusoe Adası'nın alçak bölgelerinde yaygın olarak görülüyordu. Ancak habitat kaybı, erozyon, istilacı türler, otlayan hayvanlar, yangınlar ve tarihsel süreçteki orman temizleme faaliyetleri, türü yok olmanın eşiğine getirdi. İskoçya'daki Kraliyet Botanik Bahçesi'nden taksonomist Paulina Hechenleitner, Dendroseris cinsindeki 11 türün tamamının popülasyonunda ciddi bir düşüş olduğunu ve şimdiye kadar bu cinsin hiçbir tohumunun herhangi bir tohum bankasında saklanmadığını belirtti.

Kew Wakehurst'teki Millennium Tohum Bankası'na ulaştırılan tohumlar üzerinde başlatılan çimlenme denemeleri, türün geleceği için umut verici sonuçlar ortaya koydu. Yapılan X-ray analizleri, gönderilen 29 tohumdan 25'inin potansiyel olarak canlı olduğunu gösterdi. Halihazırda yedi adet fide, botanik bahçesinin kontrollü ortamında kök salmaya başladı. Bankanın ortaklık sorumlusu Alice Hudson, şu an büyümekte olan bu bitkiler çiçeklenme çağına ulaştığında, çok daha fazla tohum üreterek popülasyonu artırmayı hedeflediklerini açıkladı.

Türün tarihsel geçmişine bakıldığında, popülasyon kaybının bir asırdan uzun süredir devam ettiği görülüyor. İlk olarak 1830'larda İtalyan botanikçi Carlo Bertero tarafından tanımlanan bitki, 19. yüzyılın sonlarında hala bazı bölgelerde nispeten yaygındı. Ancak 1980 yılında yapılan bir saha araştırmasında sadece 7 adet ve boyları 5 metreye kadar ulaşan ağaç tespit edilebildi. Günümüzde ise Şili'nin ulusal orman ajansı CONAF'a bağlı park korucuları tarafından izlenen tek bir birey kaldı.

Tohum toplama süreci, bitkinin bulunduğu konum nedeniyle son derece tehlikeli ve uzmanlık gerektiren bir operasyona dönüştü. Volkanik ve kayalık olan adada herhangi bir araç yolunun bulunmaması nedeniyle, bilim insanları ve korucular önce 4 saatlik zorlu bir yolculuk yapmak, ardından 2 saatlik dik bir tırmanış gerçekleştirmek zorunda kalıyor. Sarp bir uçuruma tutunmuş halde duran son ağaç, düşmesini engellemek amacıyla halatlarla desteklenmiş durumda. Her yıl Mart ayında, tohumlar olgunlaştığında korucular ağaç gövdesine tırmanarak çiçekli dallardan dökülen tohumları ağlarla topluyor.

Uzmanlar, tohumların toplanmasında ağaç yüksekliğine bağlı olarak farklı yöntemler kullanılabileceğini, ancak bu tür vakalarda tırmanışın temel seçenek olduğunu belirtiyor. Gelecekte, özellikle uçurumlardaki bitkilerden tohum toplamak için dron teknolojilerinin kullanılabileceği öngörülüyor. Ancak şu anki öncelik, mevcut tohumların genetik havuzunu korumak ve türün tamamen yok olmasını önlemek.

Tohumların canlı olması tek başına yeterli değil; korumacılar genetik darboğaz, düşük doğurganlık ve doğadaki akraba evlilikleri (inbreeding) konusunda endişeli. Dendroseris neriifolia kendi kendini dölleyebilse de, çiçekli dalların azlığı tohum üretimini kısıtlıyor. Alice Hudson, tohum bankalarının bir "yedekleme sistemi" görevi gördüğünü, doğadaki tek bitkiye herhangi bir zarar gelmesi durumunda, türün tamamen yok olmasının bu sayede engelleneceğini vurguladı.

Tohum bankaları aynı zamanda bilim insanlarına, karmaşık uyku ve çimlenme gereksinimlerini kontrollü ortamlarda araştırma imkanı sunuyor. Bu süreçten elde edilen bilgiler, bitkilerin doğaya yeniden kazandırılması protokollerinin geliştirilmesine yardımcı olacak. Kew Wakehurst'te yetiştirilen genç bitkilerin gelecekte üreteceği tohumlar ve elde edilen kültürel veriler, Şili'deki koruma uzmanlarına aktarılarak türün doğal habitatında yeniden canlandırılması için bir yol haritası oluşturulması planlanıyor.