Dünyanın İlk Nükleer Atık Mezarlığı Açılışa Hazırlanıyor

Dünyanın ilk kalıcı nükleer atık depolama tesisi olan Onkalo, Finlandiya'nın güneybatısındaki Eurajoki bölgesinde kapılarını açmaya hazırlanıyor. Yer altına 433 metre derinliğe kadar inen bu devasa yapı, radyoaktif atıkların binlerce yıl boyunca güvenli bir şekilde izole edilmesi amacıyla 1,9 milyar yıllık stabil kayaçların içine inşa edildi. Fince'de "mağara" anlamına gelen Onkalo, nükleer enerji üretiminin en büyük sorunlarından biri olan tehlikeli atık yönetimi konusunda küresel bir öncü olmayı hedefliyor.

1950'li yıllardan bu yana nükleer santrallerin ürettiği tehlikeli yan ürünlerin nasıl bertaraf edileceği konusu dünya genelinde büyük bir tartışma konusuyken, çoğu ülke bu atıkları geçici depolama alanlarında tutmaya devam ediyor. Fransa ve İsveç gibi ülkeler de benzer yer altı depoları üzerinde çalışsa da Finlandiya, operasyonel hale gelen ilk tesis olarak tarihe geçmeye hazırlanıyor. Finlandiya Radyasyon ve Nükleer Güvenlik Kurumu (STUK), Haziran ayında yapacağı nihai değerlendirmenin ardından işletme lisansını onaylaması bekleniyor.

Nükleer operatör Teollisuuden Voima Oyj (TVO)'nun CEO'su Philippe Bordarier, tesisin bu yılın sonunda veya büyük olasılıkla önümüzdeki yılın başında faaliyete geçmesini umduklarını belirtti. Tesisin çalışma prensibi, radyoaktif yakıtların kayaçlara açılan derin deliklere gömülmesine dayanıyor. Şu anda Baltık Denizi kıyısındaki Olkiluoto nükleer santralinde su havuzlarında soğutulan atıklar, Onkalo'nun ilk sakinleri olacak. Toplamda 6.500 ton uranyum kapasitesine sahip olan tesis, Finlandiya'nın beş nükleer reaktöründen çıkan tüm kullanılmış yakıtların kalıcı depolama ihtiyacını karşılayacak.

Nükleer atık yönetim şirketi Posiva tarafından 2004 yılında inşaatına başlanan projenin toplam maliyeti yaklaşık bir milyar euro (1,16 milyar dolar) olarak tahmin ediliyor. Tesisin operasyonel süreci yaklaşık 100 yıl sürecek şekilde planlanmış olsa da, yeni nükleer reaktörlerin inşa edilmesi durumunda bu süre uzatılabilecek. Depolama süreci tamamlandığında ise kasa tamamen mühürlenecek ve atıkların en az 100.000 yıl boyunca güvenli bir şekilde saklanması sağlanacak.

Posiva kimyageri Lauri Parviainen, yakıtların on binlerce yıl boyunca yüksek düzeyde radyoaktif kalacağını, ancak 100.000 yıl sonraki radyasyon seviyelerinin, yakıtın üretildiği orijinal uranyum cevheriyle aynı seviyeye ineceğini vurguluyor. Güvenlik protokolleri kapsamında, kullanılmış yakıtlar önce korozyona karşı son derece dayanıklı bakır kapsüllere yerleştirilecek. Ardından bu kapsüller yer altındaki deliklere indirilecek ve sızdırmazlığı sağlamak adına delikler bentonit kili ile doldurulacak. Her bir 300 metre uzunluğundaki bertaraf tüneli dolduğunda, çelik takviyeli beton tıpalarla tamamen kapatılacak.

Sistemin uzun vadeli riskleri konusunda ise STUK'un nükleer güvenlik uzmanı Jarkko Kyllonen, bir milyon yıla kadar uzanan risk senaryolarını analiz ettiklerini açıkladı. Kyllonen, özellikle ilk 10.000 yılın kapsüllerin bütünlüğünü koruması açısından kritik olduğunu belirtti. Gelecekteki buzul çağları sırasında meydana gelebilecek depremlerin veya bakır kapsüllerde oluşabilecek korozyonun sızıntılara yol açma ihtimali en büyük riskler olarak görülse de, yıllar boyunca yapılan risk değerlendirmelerinin sonuçlarının pozitif olduğu ifade ediliyor.

Fransa'da benzer projeler şiddetli protestolarla karşılaşırken, Onkalo Finlandiya'da geniş bir toplumsal destek bulmuş durumda. LUT Üniversitesi'nden sosyal bilimler profesörü Matti Kojo, 1970'lerdeki ilk planlar sırasında yerel bazı tepkiler olsa da, halkın zamanla STUK'un değerlendirmelerine güvenmeye başladığını belirtti. Kojo ayrıca, Finlandiya'da nükleer enerjiye olan desteğin şu an tarihi zirve noktasında olduğunu ekledi. Ancak Finlandiya Doğa Koruma Derneği gibi çevre örgütleri, binlerce yıl boyunca güvenliğin garanti edilemeyeceğini savunarak projeye karşı eleştirel tutumlarını sürdürüyor.

Finlandiya yasalarına göre, ülkede üretilen nükleer atıkların yine ülke sınırları içerisinde bertaraf edilmesi zorunlu. İklim ve Çevre Bakanı Sari Multala, 1994 yılındaki yasal değişiklikten önce kullanılmış yakıtların Rusya gibi ülkelere ihraç edildiğini hatırlattı. Sağcı hükümetin öncelikleri arasında nükleer enerji kapasitesini artırmak yer alırken, ülke şu an Küçük Modüler Reaktörlerin (SMR) inşasını değerlendiriyor. Bakan Multala, gelecekteki bu SMR'lerden çıkacak atıkların nasıl yönetileceğine dair değerlendirmenin önümüzdeki yılın Mart ayına kadar tamamlanacağını belirtti.