Brezilya'nın Cerrado Bölgesinde Yerli Halkın Kontrollü Ateş Yakma Yöntemi Yangın Stratejilerini Değiştiriyor

Brezilya'nın kuzeyindeki Tocantins eyaletinde bulunan Xerente Yerli Bölgesi'nde, bir sabah vakti alevlerin sesi yaklaşan bir yağmur gibi yankılanmaya başladı. Ancak bölge sakinleri bu görüntü karşısında paniklemek veya yangını söndürmek için acele etmek yerine sakinliklerini koruyorlardı. Bu alevler, Ağustos ve Eylül aylarında yaşanacak olan en şiddetli kuraklık döneminden önce, Xerente halkı ve çevre yetkililerinin koordinasyonuyla yürütülen stratejik bir yangın önleme operasyonunun parçasıydı. Yerli halk, orman yangınlarını engellemek amacıyla kontrollü bir yakma işlemi gerçekleştiriyordu.

Brezilya'nın merkez ve kuzeyinde yer alan savan bölgesi Cerrado'da yaşayan Xerente halkı, her yıl devasa orman yangınlarıyla karşı karşıya kalıyor. Özellikle El Niño fenomeninin etkisiyle uzayan kuraklıklar ve yükselen bölgesel sıcaklıklar, bu tehlikeyi her geçen yıl daha da kritik bir noktaya taşıyor. Onlarca yıl süren önyargıların ardından, yerli liderler artık büyük çaplı yangınları önlemek amacıyla geleneksel kadim bilgilerini hükümetin modern stratejileriyle birleştirerek ortak bir mücadele yürütüyor.

Operasyon sırasında, Brezilya Çevre Koruma Ajansı IBAMA ve eğitimli yerli halktan oluşan ortak bir yangın müdahale birliği savanlık alanlara giriş yaptı. Sahadaki ekipler, geleneksel teknikleri kullanarak damlatmalı meşaleler veya kuru palmiye yapraklarıyla kontrollü ateşler yakarken; bir grup da devlet helikopterlerinden haritalandırılmış hedef bölgelere yangın başlatıcı küreler bıraktı. Herhangi bir kontrol kaybı riskine karşı ekipler anında müdahale edebilecek şekilde teyakkuzdaydı. Sonuçta, savan genelinde oluşturulan bu kontrollü yanmış alanlar, yaklaşan kuraklık döneminde ekosistemi koruyacak stratejik bariyerler haline geldi.

IBAMA ajanı Marco Borges, yerli halkın bölgeyi, iklimi ve bitki örtüsünü en iyi bilen kişiler olduğunu vurgulayarak, "Onlardan öğrenmeye ve geleneksel bilgilerini hedeflerimize uyarlamaya başladık. Aslında onların en iyi öğretmenlerimiz olduğunu fark ettik," dedi. Brezilya yetkilileri geçmişte "sıfır yangın" politikasını benimseyerek her türlü küçük ateşi bir tehdit olarak görüp yasaklıyordu. Ancak bu yaklaşımın yetersizliği anlaşıldıktan sonra, 2014 yılından itibaren geleneksel bilgi ile modern bilimi birleştiren kontrollü yakma yöntemleri kabul görmeye başladı.

Yale Üniversitesi araştırmacısı ve biyolog Leandro Maracahipes, ateşin Cerrado gibi savan ormanlarının doğal evriminin bir parçası olduğunu belirtiyor. Tarihsel olarak yıldırım düşmesi gibi doğal nedenlerle yağış mevsiminin başında gerçekleşen yangınlar, günümüzde insan faaliyetleri ve tarım alanlarının açılması nedeniyle Ağustos ve Eylül gibi en kurak aylarda yıkıcı boyutlara ulaşıyor. Maracahipes, ateşi tamamen dışlamanın, bitki örtüsünde aşırı yanıcı madde birikmesine yol açtığını ve bu durumun kontrol edilemez, yüksek yoğunluklu yangınlara neden olduğunu ifade ediyor.

Operasyonun başlangıcında Xerente bölgesinde çarpıcı bir manzara yaşandı. Bir tarafta resmi yangın müdahale üniformaları giymiş ekipler, diğer tarafta ise geleneksel vücut boyalarıyla savaşçı görünümlü yerli erkekler yan yana dizilerek ritmik şarkılar eşliğinde koridor oluşturdu. 68 yaşındaki kabile lideri Lazaro Xerente, yetkililere teşekkür ederken bir yandan da toplumsal algıya dikkat çekti. Sosyal medyada yerli halkın yangın çıkardığına dair yayılan asılsız iddialara karşı çıkan lider, atalarının her zaman ormanı koruduğunu ve yapılan her yakma işleminin titizlikle planlandığını belirtti.

Bölgedeki çalışmalar, uydu verileri ile yerli halkın coğrafi bilgisinin birleştirildiği detaylı haritalama süreçleriyle yürütülüyor. Bazı Xerente üyeleri hükümet tarafından iki yıllık sözleşmelerle maaşlı olarak istihdam edilirken, diğerleri gönüllü olarak hizmet veriyor. Bu çabalar, Bunge Vakfı ve IBAMA arasındaki ortaklık sayesinde destekleniyor. Brezilya, El Niño'nun yaratacağı risklere karşı 2024 yılında ulusal bir yangın yönetimi politikası oluşturarak, yerli topluluklarla koordineli bir savunma hattı kurmayı hedefliyor.

Son yıllarda yaşanan El Niño etkisiyle Brezilya, İtalya'nın yüzölçümünden daha büyük bir alanı yakan tarihi yangınlarla sarsıldı. Amazon ve Cerrado bölgeleri bu felaketten en çok etkilenen yerler oldu. Çevre Bakanlığı, bu felaketlerin tekrarlanmaması için ülke çapında 4.000'den fazla yangın müdahale personeli görevlendiriyor. FUNAI yetkilisi Bolivar Rodrigues Xerente, geleneksel bilgi ile modern teknolojiyi bir kuşun iki kanadına benzeterek, "Teknoloji, yerli toplulukların kadim bilgisi olmadan tek başına işe yaramaz," diyerek stratejinin hayati önemini özetledi.