Beyindeki Östrojen Kaybı, Kadınların Alzheimer Riskini Açıklayabilir

Alzheimer hastalığına yakalanan bireylerin yaklaşık üçte ikisinin kadınlardan oluştuğu biliniyor, ancak bu cinsiyet dengesizliğinin temel nedeni bilim dünyası için uzun süredir bir gizemini koruyordu. Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Northwestern Üniversitesi'nden bir ekip tarafından yürütülen yeni bir araştırma, bu durumun cevabının östrojen hormonu seviyelerinde ve beyin hücreleri arasında yer alan ancak genellikle göz ardı edilen kritik bir yapıda saklı olabileceğini ortaya koydu.

Araştırmacılar, östrojenin beyin fonksiyonları üzerindeki etkisini anlamak için genetik olarak modifiye edilmiş fareler üzerinde kapsamlı bir çalışma gerçekleştirdi. Deney kapsamında, hem erkek hem de dişi farelerin östrojen üretme yetenekleri; kimi gruplarda sadece beyin bölgesinde, kimi gruplarda ise tüm vücut genelinde engellendi. Elde edilen sonuçlar, östrojen eksikliğinin cinsiyetler arasında çok farklı etkiler yarattığını kanıtladı.

Çalışmanın sonuçlarına göre, hem beyinlerinde hem de vücut genelinde östrojen eksikliği yaşayan dişi farelerde, yaşlandıkça ciddi mekansal hafıza sorunları ve sosyal etkileşimlerde azalma gözlemlendi. Dahası, östrojen üretimi tamamen durdurulan genç ve yaşlı dişi farelerin tamamında depresyon belirtileri ortaya çıktı. Buna karşılık, aynı koşullara maruz kalan erkek farelerin bu durumdan etkilenmediği ve bilişsel fonksiyonlarının korunduğu tespit edildi.

Bilim insanları, farelerin beyinlerindeki gen aktivite modellerini incelediklerinde, östrojen eksikliği nedeniyle değişen genetik yapıların, Alzheimer hastası insanların beyinlerindeki genetik paternlerle büyük benzerlikler gösterdiğini fark etti. 6 aylık genç ve 24 aylık yaşlı fareler üzerinde yapılan analizler, östrojenin beyindeki hipokampus bölgesinde kritik bir rol oynadığını ve bu hormonun kaybının doğrudan bilişsel gerilemeyle ilişkili olduğunu gösterdi.

Bu bulgular, özellikle menopoz sonrası dönemde kadınların beyinlerindeki östrojen seviyelerinin belirgin şekilde düşmesinin, hafıza sorunları ve Alzheimer riskindeki artışla yakından ilişkili olduğu teorisini güçlendiriyor. Jinekolog ve obstetrisyen Serdar Bulun, östrojenin kadın beynindeki hafıza ve duygu durum fonksiyonları için ne kadar hayati olduğunu vurgulayarak, klinik uzmanların bu role daha fazla dikkat etmesi gerektiğini, çünkü kaybedilen hafızanın geri getirilmesinin mümkün olmadığını belirtti.

Araştırmanın en çarpıcı detaylarından biri, östrojen eksikliği yaşayan dişi farelerin beyinlerinde "hücre dışı matris" (ECM) ile bağlantılı genlerin daha aktif hale gelmesiydi. Hücre dışı matris, beyin hücreleri arasındaki boşlukları dolduran, hafızayı destekleyen, beynin bakımını sağlayan ve büyümesine yardımcı olan bir ağdır. Nöronlar ve glia hücreleri kadar yoğun araştırılmamış olan bu yapı, Alzheimer tedavileri için yeni bir hedef olarak öne çıkıyor.

Araştırmacılar, östrojen kaybının bozduğu gen aktivitesini normale döndürmeyi amaçlayan tedavilerin, Alzheimer ile mücadelede yeni bir yol açabileceğini savunuyor. Ancak bilim insanları, çalışmanın henüz fareler üzerinde yapıldığını ve sonuçların doğrudan insanlara uyarlanamayacağını belirterek temkinli bir yaklaşım sergiliyor. Yine de bu veriler, östrojen eksikliğinin insanlarda da benzer mekansal hafıza sorunlarını tetikleyebileceğine dair güçlü bir işaret olarak kabul ediliyor.

Moleküler biyolog Hong Zhao, bu bulguların menopoz sonrası kadınlarda hücre dışı matrisin nasıl değiştiğini ve bunun Alzheimer'a karşı duyarlılığı nasıl artırdığını anlamak için yeni çalışmaların önünü açacağını ifade etti. Hastalığın genetik faktörler ve yaşam tarzı gibi birçok nedeni olsa da, östrojenin kadınlar için belirleyici bir risk faktörü olduğuna dair kanıtların arttığı görülüyor.

Geçmişte yapılan birçok çalışma, Alzheimer hastalarının beyinlerinde biriken toksik protein yumaklarına ve plaklara odaklanmıştı. Ancak bu yapılara yönelik tedaviler şimdiye kadar karışık ve yetersiz sonuçlar verdi. Hormon replasman tedavilerinin (HRT) demans riskini azaltıp azaltmadığına dair yapılan eski çalışmalar da kesin bir sonuca varamamıştı. Yeni araştırma, özellikle beyne özgü östrojen azalmasının analiz edilmesiyle bu belirsizlikleri gidermeyi ve cinsiyetler arası farkı netleştirmeyi hedefliyor.

Aging Cell dergisinde yayımlanan bu çalışma, östrojenin kadın beyni üzerindeki etkilerinin daha derinlemesine incelenmesinin önemini bir kez daha kanıtladı. Bilim insanları, bu mekanizmaların tamamen çözülmesi durumunda, kadınlarda Alzheimer'ı önleyecek veya hastalığın ilerlemesini yavaşlatacak daha güvenli ve etkili hormon replasman stratejilerinin geliştirilebileceğine inanıyor.