Arkeologlar İnsan Adaptasyonunu Çözmek İçin ISS ve Everest'i İnceliyor

Arkeoloji dünyası, geleneksel kazı alanlarının ötesine geçerek insanlığın sınırlarını zorladığı en ekstrem noktalara yöneliyor. Klasik arkeologlar genellikle geçmiş kültürlerin bıraktığı kalıntıları inceleyerek eski medeniyetleri anlamaya çalışırken, bazı araştırmacılar artık bu teknikleri modern dünyanın en zorlu ortamlarına uyguluyor. California'daki Chapman Üniversitesi'nden Justin Walsh ve Kanada'daki Carleton Üniversitesi'nden dijital arkeolog Shawn Graham, "uzay arkeolojisi" ve "imkansız arkeoloji" kavramlarıyla insan adaptasyonunun sınırlarını keşfediyor.

Justin Walsh, kariyerine Yunan arkeolojisi ile başlamış olsa da, bir öğrencisinin "Uzaydaki eşyalar da birer miras mıdır?" sorusuyla bakış açısını tamamen değiştirmiş. Bu soru, arkeolojik yöntemlerin Dünya dışındaki insan faaliyetlerini incelemek için de kullanılabileceği fikrini doğurmuş. Walsh, 2015 yılında kurulan Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS) Arkeoloji Projesi ile astronotların bu kapalı ekosistemdeki deneyimlerini ve bıraktıkları izleri incelemeye başlamış. Uzay arkeolojisi, geleneksel fırça ve malaları bir kenara bırakıp dijital veriler ve yeni nesil analiz yöntemleri üzerinden ilerleyen bir disiplin olarak şekilleniyor.

ISS'ye gitmek için gereken 75 milyon dolarlık maliyet, araştırmacıların fiziksel olarak orada bulunmasını imkansız kılıyor. Bu nedenle Walsh ve ekibi, NASA'nın kamuya açtığı on binlerce dijital fotoğrafı analiz ederek bir "maddi kültür" haritası çıkarmış. NASA'nın Mars misyonları gibi uzun süreli yolculuklarda mürettebatın nasıl bir toplum ve kültür oluşturduğunu anlamanın, misyon başarısı için kritik olduğunu savunan Walsh, dijital fotoğraflar üzerinden zaman içindeki değişimleri ve mekan kullanım alışkanlıklarını takip ediyor.

Yapılan analizler, şaşırtıcı sosyolojik bulgular ortaya koymuş. 2020 yılına kadar istasyonda bulunan yaklaşık 250 kişinin demografik verileri incelendiğinde, kadınların bilim, yemek, uyku ve egzersiz alanlarındaki fotoğraflarda az temsil edildiği görülmüş. Buna karşılık, Dünya manzaralı panoramik pencere olan "Cupola" bölgesindeki fotoğraflarda kadınların oranı, genel popülasyon oranından %50 daha yüksek çıkmış. Bu durum, NASA Halkla İlişkiler biriminin kadın astronotları daha çok estetik mekanlarda gösterme eğiliminde olduğu yönündeki bilinçaltı bir önyargıyı ortaya koymuş.

Araştırmanın bir diğer çarpıcı sonucu ise mekan yönetimi üzerine olmuş. NASA'nın "Bakım Çalışma Alanı" olarak tasarladığı ve öncelikli olarak ekipman onarımı için ayrılan bölgenin, gerçekte astronotlar tarafından çok farklı kullanıldığı saptanmış. 60 günlük bir gözlem sonucunda, bu alanın neredeyse hiç bakım işi için kullanılmadığı, bunun yerine "evlerdeki çekmece" mantığıyla, yeri olmayan eşyaların istiflendiği bir depolama alanına dönüştüğü görülmüş. Tasarım protokolleri ile gerçek yaşam arasındaki bu uçurum, uzay istasyonunun aslında yaşayan, organik ve planlanmamış bir kültüre sahip olduğunu kanıtlamış.

Bu akademik bulgular sadece teoride kalmamış, aynı zamanda gelecekteki uzay habitatlarının tasarımını da etkilemiş. Uzay istasyonu şirketi Vast, Walsh'un araştırmalarını referans alarak "Haven-1" adlı yeni modülün iç tasarımında bu verileri kullandığını belirtmiş. Bu durum, arkeolojinin sadece geçmişi anlamak için değil, geleceğin yaşam alanlarını daha insan odaklı hale getirmek için de kullanılabileceğini göstermiş.

Şimdi ise Walsh ve Graham, "Archaeology Impossible" (İmkansız Arkeoloji) adlı yeni bir projeyle rotalarını Dünyanın en yüksek noktası olan Everest Dağı'na çevirmiş durumda. Tıpkı ISS projesinde olduğu gibi, dağcıların paylaştığı fotoğraflardaki detaylar üzerinden Everest'te nasıl bir toplum yapısı kurulduğunu analiz etmeyi hedefliyorlar. Oksijen tüpleri, insan atıkları, gıda paketleri, çadırlar ve dua bayrakları gibi dağda bırakılan nesneler, insan adaptasyonunun ve hayatta kalma çabasının somut kanıtları olarak inceleniyor.

Ekip, özellikle Everest Ana Kampı'ndaki üzerine "Everest Base Camp" yazılmış meşhur kaya gibi simgesel noktaların zaman içindeki değişimini izlemeyi planlıyor. Ayrıca, hayatını kaybeden dağcılar adına dikilen anıtların ve bırakılan hatıra eşyalarının evrimini takip ederek, ekstrem ortamlarda milliyetçiliğin ve yas kültürünün nasıl tezahür ettiğini anlamaya çalışıyorlar. Uzayda olduğu gibi, Everest'te de ulusal kimliklerin ve rekabetin, mekan kullanımı ve bırakılan izler üzerinde belirleyici bir rol oynadığı düşünülüyor.

Bu yeni yaklaşım, sadece uzay ve Everest ile sınırlı kalmayabilir. Araştırmacılar, Antarktika araştırma istasyonları, derin deniz denizaltıları ve petrol platformları gibi insanların gittiği ancak arkeologların kolayca erişemediği diğer "imkansız" ortamların da benzer yöntemlerle incelenebileceğini öngörüyor. Bu disiplin, insan kapasitesinin en düşük olduğu, fiziksel engellerin arttığı ekstrem koşullarda insanın nasıl hayatta kaldığını ve kültürel olarak nasıl dönüştüğünü anlamayı amaçlıyor.

Son olarak, proje kapsamlı bir kitlesel kaynak (crowdsourcing) çalışmasına dönüştürülmek isteniyor. Everest'e gitmiş olan kişilerin kendi fotoğraflarını paylaşmaları için bir sistem kurulması planlanıyor. Böylece, profesyonel fotoğrafçılığın ötesinde, dağcıların günlük yaşamlarına dair "rastlantısal" detaylar toplanarak, insanlığın doğanın en zorlu şartlarıyla olan mücadelesi dijital bir arşivle kayıt altına alınmış olacak.