Sönmüş Sanılan Yanardağlar İçin Korkutan Uyarı: Katastrofik Bir Uyanış Kapıda Olabilir

Bilim dünyası, yanardağların "aktif" veya "sönmüş" olarak sınıflandırılmasına yönelik yerleşik tanımları kökten değiştirecek çarpıcı bulgularla karşı karşıya. Geleneksel olarak, son 10 bin yıldır veya mevcut jeolojik çağ olan Holosen'in başlangıcından bu yana püskürmemiş yanardağlar "sönmüş" olarak kabul ediliyor. Ancak Atina yakınlarındaki Methana yanardağı üzerinde yapılan yeni araştırmalar, bir yanardağın 110 bin yıl boyunca sessiz kaldıktan sonra yeniden şiddetli bir şekilde uyanabileceğini ortaya koydu.

Science Advances dergisinde yayımlanan çalışmada, ETH Zürih'ten volkanolog Rözvan-Gabriel Popa ve ekibi, yanardağın çevresindeki kayaçlarda bulunan zirkon kristallerinin kimyasal analizlerini ve tarihlendirmelerini gerçekleştirdi. Yaklaşık 700 bin yıllık volkanik aktiviteyi inceleyen araştırmacılar, bu süre zarfında toplam 31 püskürme tespit etti. En dikkat çekici bulgu ise, yanardağın yaklaşık 168 bin yıl önce gerçekleşen enerjik püskürmesinden önce, tam 110 bin yıl boyunca derin bir uykuda kalmış olmasıydı.

Popa, bu durumun bilim dünyası için çok kritik bir mesaj taşıdığını belirterek, çevremizde "sönmüş" olarak etiketlediğimiz birçok yanardağın aslında sadece bir "büyüme evresi" geçiriyor olabileceğini vurguladı. Uzmanlara göre, bu devlerin sessiz kaldığı dönemler aslında magma rezervlerini doldurdukları hazırlık süreçleri olabilir ve bu süreçlerin sonunda yanardağlar katastrofik bir aşamayla aniden uyanabilir. Bu durum, yanlış sınıflandırmaların insan popülasyonlarını beklenmedik felaketlere açık hale getirdiğini gösteriyor.

Methana örneği tekil bir vaka değil. Benzer şekilde, İran'daki Taftan yanardağının da sönmüş olduğu düşünülürken, zirvesinin yükselmeye başladığı ve yüzey altında gaz basıncının arttığı tespit edildi. Taftan'ın son püskürmesinin yaklaşık 700 bin yıl önce gerçekleştiği tahmin ediliyor. Romanya'daki Ciomadul yanardağı ise 30 bin yıldır sessiz olduğu için sönmüş kabul ediliyordu; ancak 2019'da yapılan bir araştırma, yer altında hala aktif olarak "pişen" bir magma odasının bulunduğunu ortaya çıkardı.

Listeye eklenen bir diğer örnek ise Etiyopya'nın Afar bölgesindeki Hayli Gubbi yanardağı. Yaklaşık 12 bin yıllık bir uykunun ardından, 2025 yılında aniden püskürerek bilim insanlarını şaşırttı. Tüm bu vakalar, 10 bin yıllık bir sessizliğin, bir yanardağın gerçekten "öldüğü" anlamına gelmediğini ve aktivite düzeyini belirlemek için çok daha geniş zaman ölçeklerine bakılması gerektiğini kanıtlıyor.

Uzmanlar, yanardağların genellikle tamamen habersiz püskürmediğini, ancak erken uyarıları yakalamak için izleme yöntemlerinin genişletilmesi gerektiğini savunuyor. Örneğin, 1991'deki Pinatubo felaketinden önce yüzlerce küçük sarsıntı yaşanmıştı. Günümüzde uydular aracılığıyla yer kabuğundaki yıllık sadece birkaç santimetrelik şişmeler tespit edilebiliyor. Ayrıca, dünyanın manyetik ve elektrik alanlarını kullanan "manyetotellürik" yöntemiyle, yer altındaki kayaçların ne kadarının eridiği ve ne kadar magma oluştuğu, bir CT taraması hassasiyetinde görüntülenebiliyor.

Özellikle nüfusun yoğun olduğu bölgelerdeki riskli alanların, örneğin Almanya'nın batısındaki Eifel ve İspanya'nın kuzeydoğusundaki La Garrotxa gibi bölgelerin daha sıkı denetlenmesi gerektiği belirtiliyor. ABD'deki Yellowstone süper yanardağı, 70 bin yıldır püskürmemiş olmasına rağmen "uyuyan" olarak sınıflandırılıyor ve çok sıkı takip ediliyor. Popa'ya göre, Yellowstone gibi devler uyanmadan önce çok sayıda belirgin işaret verecektir, bu nedenle tamamen sürpriz bir patlama beklenmiyor.

Yaşanan bu gelişmeler, volkanologlar arasında yeni bir sınıflandırma sisteminin gerekliliğini gündeme getirdi. Cenevre'de düzenlenen uluslararası bir toplantıda, uzmanların büyük çoğunluğu 10 bin yıllık sürenin keyfi bir tarih olduğunu ve hatalı olduğunu kabul etti. Bristol Üniversitesi'nden Jenni Barclay, temel sorunun zaman ölçeği olduğunu; insanların genellikle kendi yaşam süreleri içindeki riskle ilgilendiğini, ancak jeolojik gerçeklerin çok daha uzun vadeli olduğunu ifade etti.

Bilim insanları artık "sönmüş" veya "uyuyan" gibi zaman odaklı terimler yerine, magmatik aktiviteye dayalı bir sisteme geçilmesini öneriyor. "Uyuyan" terimi, magma odasının pasif olduğu izlenimini verse de, gerçekte aktif bir magma odası hiçbir zaman tam anlamıyla "uyumaz". Önerilen yeni yaklaşım, her yanardağın kendi özel durumuna göre incelenmesi ve magma odasının hayatta olup olmadığının tespit edilerek sınıflandırmanın buna göre yapılmasıdır.