Özbekistan'da Şaşırtıcı Keşif: Orta Asya'nın En Eski Cerrahi Müdahalesi 5 Bin Yıllık Kafatasında Bulundu

Özbekistan'da yürütülen arkeolojik kazılar, tıp tarihini yeniden yazdıracak olağanüstü bir keşfe sahne oldu. Günümüzden yaklaşık 4.000 yıl önce yaşamış, Tunç Çağı'na ait 5 yaşındaki bir çocuğun kafatasında, "trepanasyon" olarak bilinen kafatası delme ameliyatının izlerine rastlandı. Bu bulgu, Orta Asya'daki bilinen en eski cerrahi müdahale örneği olurken, tüm Asya kıtası genelindeki en eski cerrahi uygulamalardan biri olarak kayıtlara geçti.

Nisan ayında gün yüzüne çıkarılan iskelet, tek bir mezarda, kendisinden daha küçük olan ve yaklaşık 3 yaşında öldüğü tahmin edilen bir başka çocuğun kalıntılarıyla birlikte bulundu. Araştırmacıların yayınladığı resmi açıklamada, 5 yaşındaki çocuğun kafatasında taş veya kemik aletler kullanılarak gerçekleştirildiği anlaşılan "net trepanasyon belirtileri" olduğu vurgulandı.

Antik çağlarda yaygın olarak uygulanan trepanasyon işlemi, genellikle epilepsi, şiddetli migren atakları veya davranışsal bozukluklar gibi rahatsızlıkların tedavisi amacıyla yapılıyordu. Ancak bilim insanları, o dönemde tıp ve ritüel arasındaki sınırın günümüze kıyasla çok daha belirsiz olduğunu, bu nedenle operasyonun sadece tıbbi değil, ruhani amaçlarla da gerçekleştirilmiş olabileceğini belirtiyor.

İtalya ve Özbekistan'dan uzmanların oluşturduğu araştırma ekibi, bu kritik keşfi Afganistan sınırına yakın olan Kuzey Baktrya bölgesinde gerçekleştirdi. Kazıların odak noktası olan tarih öncesi yerleşim yeri Djarkutan'daki mezarın, M.Ö. üçüncü bin yılın sonlarına tarihleniyor. O dönemde Djarkutan, M.Ö. 2500 ile 1500 yılları arasında Orta Asya'ya hakim olan Erken Tunç Çağı kültürü Oxus medeniyetinin önemli bir kentsel merkeziydi.

Arkeologlar tarafından "Baktriya-Margiana Arkeolojik Kompleksi" (BMAC) olarak da adlandırılan Oxus medeniyeti, nehir kenarları ve vaha bölgelerinde gelişmişti. Gelişmiş tarım ekonomisi ve zengin maddi kültürüyle tanınan bu medeniyetin, önemli nehirlerin kurumasına neden olan iklim değişiklikleri sonucunda çöktüğü düşünülüyor. Bölgedeki Oxus medeniyetini ve diğer kültürel unsurları inceleyen kapsamlı proje ise 2024 yılında başlatılmıştı.

Antik dünyada trepanasyon vakalarına rastlanması nispeten yaygın bir durum olsa da, bu cerrahi müdahalenin henüz 5 yaşında olan bir çocuğa uygulanmış olması bilim dünyasında şaşkınlık yarattı. Uzmanlar, bu kadar küçük bir yaşta böylesine riskli bir operasyonun yapılmasını oldukça şaşırtıcı ve alışılmadık buluyor.

Kazı çalışmalarına liderlik eden Salento Üniversitesi'nden arkeolog Enrico Ascalone, keşfin önemini şu sözlerle dile getirdi: "Djarkutan bizi şaşırtmaya devam ediyor. Orta Asya'da, dört bin yıl önce bir çocuğa kafatası ameliyatı yapılmış olması, dünün bilgileriyle düşünülemez bir durumdu. Ancak bugün bu durum artık verilerimizin bir parçası."

Bu keşif beraberinde birçok gizemi de getirdi. Araştırma ekibi, şehirdeki hangi uzman grubun böyle bir müdahale yapabilecek yetkinliğe sahip olduğunu, operasyonun gerektirdiği anatomik ve cerrahi bilginin nasıl edinildiğini ve en önemlisi, neden 5 yaşındaki bir çocuğun bu işleme tabi tutulduğunu sorguluyor. Bilim insanları, önümüzdeki aylarda yapılacak daha detaylı incelemelerle bu sorulara yanıt aramayı planlıyor.