Kötü Alışkanlıkları Bitiren Beyin Kimyasalı Keşfedildi

Hayatımız boyunca hepimiz aynı döngülere hapsolduğumuz anlar yaşarız. Sabahları aynı yolu yürümek, stresliyken aynı yanlış tepkileri vermek ya da artık bize fayda sağlamadığını bildiğimiz halde bir alışkanlığa tutunmak... Aslında hepimiz, "Artık bunu değiştirmeliyim" dediğimiz noktada beynimizin bize nasıl bir oyun oynadığını merak ederiz. Okinawa Bilim ve Teknoloji Enstitüsü'nden (OIST) gelen son bulgular, bu değişimin arkasındaki biyokimyasal tetikleyiciyi gün yüzüne çıkardı: Asetilkolin.

Beynimiz, rutinleri sever çünkü enerji tasarrufu sağlar. Ancak dünya değiştiğinde, eski yöntemler işe yaramadığında devreye girmesi gereken şey "esneklik"tir. Araştırmacılar, bir ödülün aniden ortadan kalkmasıyla oluşan o hayal kırıklığı hissinin, aslında beynimiz için bir "güncelleme" sinyali olduğunu keşfetti. Yani o an hissettiğiniz hüsran, aslında beyninizin size "Yol yanlış, yeni bir strateji bul" deme şekliymiş.

Süreci anlamak için bilim insanları fareleri sanal bir labirente soktu. Fareler önce ödülün nerede olduğunu öğrendi ve bir alışkanlık geliştirdi. Ancak araştırmacılar kuralları aniden değiştirdiğinde, fareler bekledikleri ödülü bulamadılar. Tam o anda, iki fotonlu mikroskopi yöntemiyle izlenen beyinlerinde asetilkolin seviyelerinin hızla yükseldiği görüldü. Bu kimyasal artış, farelerin eski yollarını terk edip yeni rotalar denemelerini sağlayan temel itici güçtü.

İşin en can alıcı kısmı ise şu: Bilim insanları asetilkolini baskıladıklarında, farelerin adeta birer robota dönüştüğünü gördüler. Ödül artık orada olmasa bile, fareler hiçbir şey değişmemiş gibi eski ve yanlış yolları yürümeye devam ettiler. Bu durum, asetilkolin olmadan beynin esneyemediğini ve hatalı davranışları terk edemediğini kanıtladı. Yani hayal kırıklığı, doğru kimyasal tepkiyle birleştiğinde bizi özgürleştiren bir anahtara dönüşüyor.

Ancak beyin, her şeyi tek bir kalemde silip atmıyor. Araştırmada ilginç bir detay daha ortaya çıktı; bazı hücre grupları asetilkolin salgılamayı artırırken, bazıları sabit kaldı hatta azaldı. Bu da şu anlama geliyor: Beynimiz yeni bir yol denese bile, eski ve başarılı olduğu bilgileri tamamen çöpe atmıyor. Belki ileride şartlar tekrar eski haline dönerse diye o bilgileri bir köşede saklıyor. Yani öğrenmek, sadece yeniye yer açmak değil, eskiyi doğru yönetmekmiş.

Bu keşif sadece labirentteki fareler için değil, bizler için de büyük anlamlar taşıyor. Özellikle bağımlılıklar, obsesif kompulsif bozukluk (OKB) ve Parkinson gibi hastalıkların ortak noktası, kişinin davranışlarını değiştirmekte zorlanması, yani o zihinsel esnekliği kaybetmesidir. Bir bağımlının, zararlı olduğunu bildiği halde aynı döngüye girmesi veya OKB hastasının tekrarlayan ritüellerinden kopamaması, aslında beynindeki bu kimyasal mekanizmanın aksamasıyla ilgili olabilir.

Profesör Jeffery Wickens ve ekibinin çalışması, tek bir kimyasalın her şeyi çözmeyeceğini kabul etse de, bulmacanın en kritik parçalarından birini tamamladı. Strialum bölgesindeki bu hücrelerin nasıl çalıştığını anlamak, gelecekte psikiyatrik tedavilerde daha nokta atışı yöntemlerin geliştirilmesinin önünü açabilir. İlaçların sadece belirtileri bastırmak yerine, beynin "esneme" yeteneğini geri kazandırması artık hayal değil.

Sonuçta hepimiz, hayatın beklenmedik darbeleriyle karşılaştığımızda ya donup kalırız ya da yönümüzü değiştiririz. Şimdi biliyoruz ki, o an hissettiğimiz hayal kırıklığı aslında bizi geliştiren, bizi eski benliğimizden koparıp yeni bir çözüme iten biyolojik bir yakıt. Belki de hayatın bize sunduğu başarısızlıklar, beynimizin bizi daha akıllıca seçimlere zorlamak için kullandığı gizli bir araçtır.