Grip İlaçları HIV Kaynaklı Bilişsel Gerilemeyi Durdurabilir

HIV ile yaşayan bireylerde görülen bilişsel gerilemeyi tersine çevirmek için grip ilaçlarının kullanılabileceğine dair heyecan verici ancak erken aşama bir çalışma yayımlandı. Med dergisinde yer alan araştırmalar, Tamiflu gibi antiviral ilaçların, HIV enfeksiyonuna bağlı olarak gelişen düşük dereceli inflamasyonu (iltihaplanma) engelleyerek dikkat, konsantrasyon ve çoklu görev yürütme gibi zihinsel fonksiyonlardaki kayıpları önleyebileceğini gösteriyor.

Günümüzde HIV ile yaşayan kişilerin yaklaşık %24'ü, günlük yaşam kalitesini etkileyen çeşitli derecelerde bilişsel bozukluklar yaşıyor. Bu durum, virüsü baskılayan antiretroviral terapi (ART) ilaçları düzenli olarak kullanılsa bile ortaya çıkabiliyor. Çalışmanın ortak yazarı olan Northwestern Üniversitesi Feinberg Tıp Okulu'ndan Doçent Mohamed Abdel-Mohsen, HIV hastalarının yaşam sürelerinin uzadığını ancak "sağlıklı yaşam süresinin" (health span) aynı oranda korunmadığını vurgulayarak, bu durumun yaşlanan HIV popülasyonu için kritik bir sorun olduğunu belirtti.

Araştırmacılar, bilişsel gerilemenin temel nedenlerinden biri olarak "glikan" adı verilen şeker moleküllerine odaklandı. Vücudun her yerinde ve kan dolaşımında bulunan bu şekerler, proteinlere ve yağlara bağlanarak bağışıklık sistemini düzenliyor ve inflamasyonu kontrol altında tutuyor. Ancak yaşlandıkça bu koruyucu glikanların konsantrasyonu azalıyor. Çalışma, HIV pozitif bireylerde bu glikan kaybının, sağlıklı bireylere kıyasla çok daha erken yaşlarda gerçekleştiğini ve bunun sonucunda kronik, düşük dereceli bir inflamasyonun ortaya çıktığını ortaya koydu.

Araştırma kapsamında, AIDS Klinik Deneyler Grubu'ndan 100'den fazla HIV hastasının kan örnekleri analiz edildi. Bulgular, bilişsel bozukluk yaşayan kişilerin, özellikle inflamasyonu kontrol eden "sialik asit" ve "galaktoz" adlı iki glikan türünde ciddi kayıplar yaşadığını gösterdi. İlginç bir detay olarak, bu kayıpların kadınlarda daha belirgin olduğu ve bilişsel gerilemenin şiddetiyle doğrudan ilişkili olduğu saptandı. Uzmanlar, bu farkın menopoz dönemindeki östrojen seviyeleriyle veya kadınların HIV teşhisini genellikle erkeklerden daha geç alıp tedaviye daha geç başlamalarıyla ilgili olabileceğini düşünüyor.

Kan örneklerinin ardından fare modelleri üzerinde yapılan deneylerde, HIV enfeksiyonunun glikan kaybını tetiklediği, bunun da inflamasyonu artırarak bilişsel testlerdeki performansı düşürdüğü kanıtlandı. Bilim insanları, bu süreci tersine çevirmek için "sialidaz inhibitörleri" sınıfına giren ve Tamiflu gibi grip ilaçlarını içeren bir tedavi yöntemini denediler. Bu ilaçlar, sialik asidi parçalayan enzimleri bloke ederek koruyucu şekerlerin vücutta kalmasını sağlıyor.

Fareler üzerinde yapılan deneylerin sonuçları oldukça çarpıcıydı; grip ilaçlarının kullanımı sialik asidi korumuş, viral enfeksiyonun neden olduğu inflamasyonu azaltmış ve en önemlisi hafıza kayıplarını önleyerek bilişsel fonksiyonları iyileştirmişti. Doçent Abdel-Mohsen, bu çalışmanın bir "kavram kanıtı" (proof-of-concept) olduğunu belirterek, nihai amacın doğrudan grip ilaçlarını kullanmak değil, glikanların parçalanmasını önleyen veya onları yeniden yerine koyan yeni bileşikler geliştirmek olduğunu açıkladı.

Imperial College'dan Profesör Alan Winston, çalışmanın mekanizmayı tanımlayıp ardından hayvan modellerinde müdahale yöntemini raporlamasının oldukça yenilikçi olduğunu belirtti. Ancak Winston, çalışmanın bilişsel bozukluk tanımının sadece bulmaca çözme gibi test skorlarına dayandığını, hastaların günlük yaşamdaki gerçek zorluklarının detaylandırılmasının gelecek çalışmalar için daha faydalı olacağını ekledi.

Gelecekte bu araştırmaların, hastaların glikan seviyelerinin düzenli olarak kontrol edildiği ve düşük seviyelerde tespit edildiğinde kişiye özel tedavi uygulandığı bir "hassas tıp" (precision medicine) yaklaşımına ön ayak olması bekleniyor. Ayrıca, glikan kaybının sadece bilişsel gerilemeyi değil, HIV ile yaşayan yetişkinlerde daha sık görülen kardiyovasküler hastalıklar gibi diğer yaşlılık sorunlarını da tetikleyip tetiklemediği araştırılacak. Eğer bu bağ kanıtlanırsa, geliştirilecek yeni tedaviler birden fazla komorbiditeyi aynı anda tedavi etme potansiyeline sahip olacak.