Ebola'ya Karşı Üç Yeni Aşı Geliyor: İşte Bilimsel Detaylar

Ebola denince akla gelen o korkunç tabloyu hepimiz biliyoruz; ancak bu kez Kongo Demokratik Cumhuriyeti ve Uganda'dan gelen haberler, alışık olduğumuzdan biraz daha farklı. Genelde kötü haberlerin üst üste bindiği bu bölgelerden, nadir görülen bir durum yaşandı ve aynı hafta içinde iki farklı rahatlama haberi geldi. İlk olarak, bölgede yayılan virüs türüne karşı aşı çalışmalarını hızlandırmak için 62 milyon dolarlık dev bir kaynak ayrıldığı açıklandı. Hemen ardından ise sağlık otoriteleri, vaka ve ölüm sayılarını gözden geçirerek rakamları aşağı çekti.

Rakamlar hala ürkütücü olsa da, başlangıçta bin kişiyi aşan şüpheli vaka sayısı, yapılan incelemelerle daha yönetilebilir bir seviyeye indi. Kongo'da 344 onaylı vaka ve 60 ölüm bildirilirken, Uganda tarafında 15 vaka ve tek bir can kaybı kaydedildi. Ancak asıl soru şu: Madem elimizde Ebola aşıları var, neden hala yeni aşılar için milyonlarca dolar harcıyoruz ve yeni adaylar üzerinde çalışıyoruz?

İşin püf noktası, virüsün kılık değiştirmesinde yatıyor. Evet, Ervebo ve Zabdeno/Mvabea gibi onaylı aşılarımız var, ancak bunlar "Zaire" tipi Ebola virüsü için tasarlandı. Şu an Kongo ve Uganda'da terör estiren ise "Bundibugyo" adı verilen farklı bir tür. Virüslerin dış yüzeyindeki proteinler farklı olduğunda, bağışıklık sistemine verilen talimatlar da geçersiz kalıyor. Yani Zaire için üretilen anahtar, Bundibugyo'nun kilidini açmıyor. Bu yüzden, Bundibugyo'ya özel ilk insan aşısını geliştirmek için zamana karşı bir yarış başladı.

Masadaki ilk ve en güçlü aday, Uluslararası AIDS Aşı Girişimi (IAVI) ve Teksas Üniversitesi'nin ortak çalışması. Dünya Sağlık Örgütü'nün uzmanları, bu tek dozluk aşıyı şu an için "en umut verici" seçenek olarak görüyor. Maymunlar üzerinde yapılan testlerde başarılı olan bu yöntem, Ervebo'nun çalışma mantığına benziyor. Ancak insanlara geçmek için önlerinde hala yedi ile dokuz ay arasında bir bekleme süresi var.

Bir diğer oyuncu ise pandemi döneminden tanıdığımız Moderna. mRNA teknolojisini kullanarak Bundibugyo virüsünün yüzey proteinlerini hedefleyen bir aşı geliştiriyorlar. COVID-19 ve RSV aşılarıyla rüştünü ispatlamış olan şirket, yeni gelen fonlarla birlikte laboratuvar çalışmalarını tamamlayıp hızla insan klinik deneylerine geçmeyi planlıyor.

Üçüncü yol ise Oxford Üniversitesi ve Hindistan Serum Enstitüsü'nden geliyor. AstraZeneca aşısının temelini oluşturan teknolojiyle geliştirilen bu aday, henüz yolun başında. Uzmanlar daha fazla hayvan verisine ihtiyaç olduğunu söylese de, bu aşının iki ila üç ay içinde insan deneylerine girebileceği öngörülüyor. Eğer başarılı olursa, vaka ile temas edenlere tek doz, sağlık çalışanları gibi yüksek risk grubundakilere ise iki doz uygulanması planlanıyor.

Kağıt üzerinde her şey planlı görünse de, laboratuvardan kolumuza ulaşacak olan o sıvıya kadar aşılması gereken devasa engeller var. Bir aşının sadece güvenli ve etkili olması yetmiyor; onu milyonlarca doz üretmek, soğuk zinciri koruyarak dünyanın en ücra köşelerine taşımak ve insanlara ulaştırmak gerekiyor. Ancak teknik zorluklardan daha beteri, insanların zihnindeki önyargılar.

Aşı karşıtlığı ve yanlış bilgiler, özellikle gönüllü denek bulma sürecini bir kabusa çevirebiliyor. Üstelik klinik deneylerin son aşamaları, hastalığın olduğu bölgelerde yapılıyor. Bu bölgeler genellikle sağlık altyapısının çöktüğü, elektriğin olmadığı veya iç savaşların sürdüğü yerler. Böyle bir kaos ortamında, bilimsel standartlara uygun bir klinik deney yürütmek, iğneyle kuyu kazmaktan farksız.

Bundibugyo'ya karşı etkili bir aşı, sadece bugünkü salgını durdurmakla kalmayacak, gelecekteki benzer tehditlere karşı da elimize güçlü bir kalkan verecek. Fakat o gün gelene kadar, elimizdeki tek gerçek silah hala en temel kural: Hijyen ve sıkı enfeksiyon kontrolü. Bilim ne kadar hızlanırsa hızlansın, sahada dikkatli olmak hala hayat kurtaran tek yöntem.