Ebola ile Mücadelede Kritik Adım: 3 Yeni

Orta Afrika'nın derinliklerinde, sessiz ama ölümcül bir yarış başladı. Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Uganda'da yayılan Ebola salgını, Mayıs ayından bu yana 900'den fazla şüpheli vakaya ve 200'den fazla ölüme yol açtı. Ancak bu kez durum bildiğimiz Ebola vakalarından farklı. Yıllardır savaştığımız ve artık aşısı olan Zaire virüsü değil, çok daha sinsi ve henüz savunmasız olduğumuz Bundibugyo virüsü sahneye çıktı.

Kongo için bu, 1976'dan bu yana karşılaştığı 17. Ebola sınavı. Fakat Bundibugyo'nun ortaya çıkışı, bilim dünyasını ters köşe yaptı. Zaire virüsü kadar ölümcül olmasa da, eldeki mevcut aşıların ve tedavilerin bu türe karşı etkisiz kalması, sağlık ekiplerini savunmasız bıraktı. Daha da kötüsü, virüsün Mayıs'ta fark edilmeden çok önce, Şubat ayında gizlice yayılmaya başladığı düşünülüyor. Eğer hızlıca müdahale edilmezse, önümüzdeki üç ay içinde vaka sayısının 20 bini aşabileceği öngörülüyor.

Bilim insanları şimdi zamanla yarışıyor. CEPI (Salgın Hazırlık İnovasyonları Koalisyonu), Bundibugyo'ya karşı üç farklı aşı adayını hızlandırılmış bir süreçle geliştirmek için düğmeye bastı. Oxford Üniversitesi, Moderna ve IAVI isimli kuruluşlar, farklı teknolojik yaklaşımlarla virüsü köşeye sıkıştırmaya çalışıyor. Bu üç farklı yol, aslında bir nevi "yumurtaları farklı sepetlere koyma" stratejisi; çünkü hangi yöntemin bu spesifik virüse karşı daha etkili olacağı henüz kesin değil.

IAVI'nin üzerinde çalıştığı yöntem, Zaire aşısında kullanılan ve yüksek başarı oranı yakalayan rVSV teknolojisine dayanıyor. Basitçe anlatmak gerekirse, hayvanlarda görülen zayıflatılmış bir grip virüsünü alıp, onu Bundibugyo'nun proteinlerini üretecek şekilde modifiye ediyorlar. Oxford ise COVID-19 döneminden tanıdığımız şempanze soğuk algınlığı virüsü tabanlı platformunu kullanıyor. Oxford'un avantajı lojistik: Bu aşıların dondurulması gerekmiyor, standart buzdolabı sıcaklığında taşınabiliyor ki bu, elektriğin bile zor ulaştığı Afrika köyleri için hayati bir detay.

Moderna ise mRNA teknolojisini devreye soktu. Hücrelere virüsün etkisiz bir proteinini nasıl üreteceklerini öğreten bu dijital tasarım yöntemi, üretim hızıyla öne çıkıyor. Yeni bir virüs türü ortaya çıktığında, mRNA ile ona uygun bir "tarif" yazmak, geleneksel yöntemlerden çok daha hızlı sonuç veriyor. Ancak tüm bu teknolojik gövde gösterisinin önünde devasa bir engel var: Zaman.

Dünya Sağlık Örgütü'ne göre, bu aşıların klinik testlerden geçip acil kullanım onayına ulaşması yedi ila dokuz ay sürebilir. Evet, bilim hızlandı ama biyoloji ve bürokrasi hala kendi hızında ilerliyor. Aşılar sahaya indiğinde, "halka aşılama" denilen yöntemle, enfekte kişinin yakın çevresine bir koruma kalkanı örülmesi planlanıyor. Ancak laboratuvar ortamında mükemmel çalışan bir aşı, Kongo'nun çamurlu yollarında veya elektrik kesintilerinin yaşandığı soğuk zincir kırılmalarında etkisini yitirebilir.

Sadece lojistik değil, insan psikolojisi de büyük bir sorun. Bölgedeki çatışmalar ve sağlık ekiplerine karşı duyulan güvensizlik, aşının kolla buluşmasını zorlaştırıyor. Uzmanlar, en gelişmiş teknolojiye sahip olsanız bile, yerel halkın size güvenmediği bir ortamda o aşının sadece bir cam şişeden ibaret olduğunu hatırlatıyor.

Sonuçta, teknoloji ne kadar ilerlerse ilerlesin, şu anki yangını söndürecek olan şey sadece yeni aşılar değil. Vaka takibi, hızlı izolasyon ve sağlık çalışanlarının korunması gibi temel yöntemler, aşılar gelene kadar tek gerçek savunma hattı olarak kalmaya devam edecek. Bilim dünyası laboratuvarlarda mucizeler yaratmaya çalışırken, sahada hayatta kalma mücadelesi hala en eski ve en temel kurallarla veriliyor.