Bilim İnsanları Alzheimer'ın Yeni Tetikleyicisini ve Durduran İlacı Buldu

Zihnin yavaş yavaş silindiği, anıların birer birer uçup gittiği Alzheimer hastalığıyla savaşta, şimdiye kadar hep benzer yollar denendi. Ancak ETH Zürih'teki araştırmacılar, oyunun kuralını değiştirebilecek bambaşka bir noktaya odaklandılar. Yaklaşık yirmi yıllık sabırlı bir takibin sonucunda, beynin derinliklerinde gizlenen ve hücreleri adeta içeriden boğan yeni bir mekanizmayı çözmeyi başardılar.

Hikaye, Profesör Ursula Quitterer'in Kahire'deki Ain Shams Üniversitesi Hastanesi'nden gelen beyin dokusu örneklerini incelemesiyle başladı. Tümör ameliyatları sırasında toplanan bu örnekler, hem demans hastalarından hem de sağlıklı bireylerden alınmıştı. Quitterer ve ekibi, yıllardır üzerinde çalıştıkları GRK2 adlı proteine odaklandılar. Normal şartlarda bu protein, vücudun stresle başa çıkmasını sağlayan ve hücrelerin sinyallere yanıt vermesine yardımcı olan bir düzenleyici olarak görev yapıyor. Yani aslında beynin ve kalbin sağlıklı çalışması için olmazsa olmaz bir yardımcı.

Ancak sorun, bu proteinin şekil değiştirmesiyle başlıyor. GRK2'nin hücre içinde iki hali var: Biri tıkır tıkır çalışan normal hali, diğeri ise işlevini yitirmiş, pasif hali. Araştırmacılar, demans hastalarının beyinlerinde bu pasif proteinlerin korkutucu miktarlarda biriktiğini fark ettiler. İşin kötüsü, bu işe yaramaz proteinler tek başına kalmıyor; bir araya gelerek hücre içinde kümeler oluşturuyor.

Bu protein kümeleri, hücrenin enerji santralleri olarak bildiğimiz mitokondrilerin üzerine yapışıyor ve onların gözeneklerini tıkıyor. Sonuç? Hücreye giden enerji azalıyor ve beyin hücresi ağır bir stres altına giriyor. Bu durum, Alzheimer ile özdeşleşen amiloid beta proteinlerinin üretimini daha da artırarak tehlikeli bir döngü başlatıyor. Amiloid beta hücreyi daha fazla strese sokuyor, stres ise daha fazla pasif GRK2 üretimine yol açıyor. Bir nevi, kendi kendini besleyen bir yıkım mekanizması.

İşte bu noktada devreye "Compound 10" adı verilen deneysel bir bileşik giriyor. Bilim insanları, bu proteinlerin kümeleşmesini engelleyen ve mitokondrilerin nefes almasını sağlayan bu bileşiği geliştirdiler. Fareler üzerinde yapılan deneylerde sonuçlar oldukça etkileyiciydi. Bileşik, sadece sinir hücrelerinin kaybını yavaşlatmakla kalmadı, aynı zamanda amiloid beta birikimlerini de azalttı. Fareler daha sağlıklı yaşadı ve hatta beklenmedik bir yan etki olarak, yaşlandıkça daha az beyaz tüy çıkardıkları gözlemlendi. Bu da tedavinin genel yaşlanma süreci üzerinde pozitif bir etkisi olabileceğini gösteriyor.

Peki, bu keşif neden yirmi yıl sürdü? Quitterer, Alzheimer araştırmalarının doğası gereği çok yavaş ilerlediğini anlatıyor. Kanser araştırmalarının aksine, Alzheimer yaşla ilgili bir hastalık olduğu için deneylerin yaşlı fareler üzerinde yapılması gerekiyor. Farelerin yaşlanmasını beklemek, her aşamada uzun süreler harcamak demek. Sabırla yürütülen bu süreç, sonunda patent başvurusu yapılmış somut bir moleküle dönüştü.

Şu anki Alzheimer ilaçlarının çoğu, hastalığı tamamen durdurmak yerine sadece birkaç ay geciktirmekle yetiniyor. Compound 10'un farkı ise mevcut ilaçların hiç dokunmadığı bir biyolojik yolu hedeflemesi. ETH Zürih ekibi, şimdi bu bileşiği gerçek bir ilaca dönüştürebilecek ortaklar arıyor.

Henüz insan deneylerine geçmek için önlerinde uzun bir yol olsa da, bu buluş yeni bir stratejinin kapısını açıyor. Gelecekte Compound 10'un mevcut ilaçlarla kombine edilmesi, sadece hastalığın seyrini değiştirmekle kalmayıp, milyonlarca insanın yaşam kalitesini yeniden kazanmasını sağlayabilir.