Ahtapotlar, göremedikleri yiyecekleri bulmak için aynaları kullanıyor!

Ahtapotların zekası hakkında bildiklerimizi kökten değiştirecek çarpıcı bir keşif yapıldı. Dartmouth College bünyesinde yürütülen yeni bir araştırma, ahtapotların doğrudan görüş alanlarında olmayan yiyecekleri bulmak için aynaları bir araç olarak kullanabildiğini ortaya koydu. Bu yetenek, daha önce yalnızca memeliler ve kuşlar gibi omurgalı hayvanlarda gözlemlenen, oldukça gelişmiş bir bilişsel beceri olarak kabul ediliyordu. Yapılan deneyler, ahtapotların sadece bir yansımaya tepki vermediğini, aksine aynayı çevresini anlamlandırmak için stratejik bir araç olarak kullanabildiğini kanıtladı.

Ahtapotlar, tarih boyunca sergiledikleri sıra dışı zeka örnekleriyle bilim dünyasını şaşırtmaya devam ediyor. 2016 yılında Yeni Zelanda Ulusal Akvaryumu'ndan bir tahliye borusundan süzülerek okyanusa kaçan Inky gibi vakalar, bu canlıların problem çözme yeteneklerinin ne kadar yüksek olduğunu göstermişti. Dartmouth Üniversitesi'nde yapılan ve Current Biology dergisinde yayımlanan yeni çalışma ise bu zekayı bir üst seviyeye taşıyor. Araştırmanın başyazarı Mary Kieseler, omurgasız canlıların avlarını bulmak için aynaları kullanarak çevrelerini anlamlandırabildiğini kanıtlayan ilk çalışmayı gerçekleştirdiklerini belirtiyor.

Deney süreci, Dartmouth'ın Ahtapot Laboratuvarı'nda bulunan üç adet Kaliforniya iki noktalı ahtapotu (Octopus bimaculoides) üzerinde yürütüldü. Araştırmacıların temel amacı, hayvanların görüş alanlarının dışında kalan bir besin kaynağının yerini tespit etmek için aynayı kullanmayı öğrenip öğrenemeyeceklerini belirlemekti. Ahtapotların aynadaki yansımaya saldırmak yerine, uyarının gerçekte nerede olduğunu anlamaları ve o yöne hareket etmeleri gerekiyordu. Süreç, önce hayvanların habitatlarına yerleştirilen aynaya alışmalarını sağlamakla, ardından yansıma ile gerçek dünya arasındaki ilişkiyi kavramaları için özel bir eğitim aşamasıyla başladı.

Eğitim aşamasında araştırmacılar, bir cam kavanoz içine canlı bir yengeç yerleştirerek ahtapotun yengeci sadece ayna aracılığıyla görmesini sağladı. Yengece ulaşmak isteyen ahtapotun, aynadaki görüntüyü takip ederek 90 derecelik bir dönüş yapması ve bir köşenin etrafından dolaşması gerekiyordu. Kıdemli yazar ve bilişsel sinirbilimci Peter Tse, bu durumu yeni bir sürücünün çevre kontrolü için dikiz aynasını kullanmayı öğrenmesine benzetiyor. Tse'ye göre, ahtapotlar dünyadaki nesnelerin konumunu tahmin etmek için aynaları kullanmayı deneyim yoluyla öğreniyorlar.

Deneyin test aşamasında, ahtapotların dokunma yoluyla koku ve tat alma yeteneklerinin (kemoreseptörler) sonuçları yanıltmaması için gerçek av yerine sanal bir yengeç görüntüsü kullanıldı. Her bir ahtapot, önü ve üstü açık bir başlangıç kutusuna yerleştirildi ve tam karşılarına bir ayna konumlandırıldı. Sanal yengeç görüntüsü, ahtapotun arkasında, sağında veya solunda belirdi ancak bu görüntü sadece aynadan izlenebiliyordu. Ahtapotun ödülü kazanması için görüntünün gerçekte hangi tarafta olduğunu anlaması ve aynaya saldırmak yerine o yöne doğru hareket etmesi gerekiyordu.

Sonuçlar oldukça etkileyiciydi; ahtapotlar doğru yönü yaklaşık %73 oranında başarıyla tespit ettiler. Hayvanlar aynaya yaklaşmak yerine, vücutlarını çevirerek doğru tarafa yöneldiler ve orada gerçek bir yengeç ödülüyle karşılaştılar. Hatta bazı ahtapotların, görüntünün olduğu yere ulaşmak için kutunun etrafından dolanmak yerine kenarlarından tırmanarak kestirme yollar denediği gözlemlendi. Deneyler ilerledikçe, ahtapotların doğru konuma ulaşma hızlarının arttığı da kaydedildi.

Bu keşif, zekanın evrimi konusunda bilim dünyasına yeni kapılar açıyor. Mary Kieseler, insanların ve ahtapotların ortak atasının yaklaşık 350 ila 500 milyon yıl önce yaşamış bir solucan olduğunu hatırlatarak, bu kadar uzak akrabalık bağlarına sahip iki türün benzer bilişsel çözümler geliştirmesinin "yakınsak evrim" (convergent evolution) örneği olabileceğini vurguluyor. Yani, farklı türler benzer çevresel zorluklarla karşılaştıklarında, benzer sinirsel ve zihinsel mekanizmalar geliştirebiliyorlar.

Araştırmacılar, ahtapotların yaşadığı mercan resifleri ve deniz tabanı gibi karmaşık ve engellerle dolu ortamların, bu tür bir zihinsel harita ihtiyacını tetiklemiş olabileceğini düşünüyor. Peter Tse, ahtapotların avlanma stratejilerini bir kediye benzeterek, avlarına hızla yaklaşmak ve aynı zamanda avcı konumuna düşmemek için çevrelerinin içsel bir temsiline, yani bir "zihinsel haritaya" ihtiyaç duyduklarını belirtiyor. Çalışma, ahtapotların gerçekten bu tür karmaşık zihinsel haritalar tutup tutmadığını belirlemek için daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyulduğunu ancak bu bulgunun okyanusun en büyüleyici canlılarından biri olan ahtapotların yetenek listesine dev bir halka daha eklediğini ifade ediyor.